Spiritualiteit

door

Een geschenk uit/aan* de hemel

logo studiedag“Wat heeft God met duurzaamheid van doen?” Rondom die vraag kwamen mensen vanuit allerlei christelijke richtingen 12 juni bij elkaar in Ede. Veel mensen binnen de kerk zijn heel actief met duurzaamheid bezig. Maar er is grote behoefte aan theologische onderbouwing hiervan. Daar ontbreekt het in Nederland nog aan, zei dagvoorzitter Martiene Vonk. De dag was dan ook bedoeld om deze theologische discussie op gang te brengen. De studiedag werd georganiseerd door het netwerk theologie en duurzaamheid, waar ik zelf ook deel van uit maak.

In de ochtend kwamen vier sprekers aan het woord.

Symbolische waarde

Kerk-den-ham-300x194Het plaatsen van zonnepanelen op een kerkdag lost het energieprobleem natuurlijk niet op. Het heeft vooral een symbolische waarde. Bert Altena, predikant te Assen en omstreken, vertelde dat het project ‘zonnepanelen’ verbindend werkt zowel binnen de Gemeente als naar de ‘buitenwereld’. Verbinding is voor Bert Altena een belangrijk thema. Dat blijkt ook uit de bouwstenen die hij aandraagt voor een theologie van duurzaamheid. De eerste bouwsteen is gerechtigheid, vooral richting de mensen in de ontwikkelingslanden die het minst bijdragen aan vervuiling en uitputting, maar wel de meeste gevolgen ondervinden. Een tweede notie is de actuele scheppingstheologie. De derde bouwsteen is een eucharistische leefwijze, een leefwijze die zich meer door communie dan door consumptie laat leiden.

Bidden

bidden voor het etenDe maaltijd is één en al ritueel en bidden is daar een onderdeel van. Liturgiste Marian Geurtsen vertelde over het gemeenschappelijke in de gebeden rondom voedsel en de maaltijd binnen verschillende religies: de zegen en de dankzegging. Het gebed kan ons bewust maken van wat we eten en wanneer. Het laat ons zien dat voedsel een gave is van God en geen vanzelfsprekendheid. Even stilstaan bij wat je eet, waar het vandaan komt en wie en wat er allemaal nodig is geweest om het op je bord te krijgen helpt misschien wel bij het bewuster omgaan met voedsel. Je zou verwachten dat mensen dan toch minder snel voedsel weggooien. Marian Geurtsen vertelde verder dat uit onderzoek is gebleken dat bidden voor het voedsel steeds meer verschuift naar bidden (danken) voor het samen delen van de maaltijd. Ze verbond dit niet met dankbaarheid voor sociale duurzaamheid, maar dat zit er natuurlijk wel in.

Leven van genade

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan de Universiteit van Tilburg, liet me eerst even steigeren. Hij zei dat als we, uit oogpunt van duurzaamheid, onze ecologische voetprint zo klein mogelijk maken dit zoiets is als een poging is om er voor te zorgen dat het lijkt alsof wij er nooit geweest zijn. Duurzaamheid die gebaseerd is op reductie van de ecologische voetafdruk heeft volgens hem weinig met geloof en theologie te maken. Ik ben het hier niet mee eens. We leven nu met zoveel mensen op deze Aarde dat het Bijbelse delen neerkomt op het verkleinen van je ecologische voetafdruk. Dat is niet net doen of we er niet geweest zijn. Ik hoop toch dat we belangrijkere dingen op Aarde nalaten dan alleen CO2. Maar daarna begon ik te begrijpen wat hij bedoelde.

mosterdzaadje boomHet koninkrijk van God lijkt onkruid. Maar het is dankzij dit onkruid dat er te wonen valt. Zo legt Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan de Universiteit van Tilburg de parabel van het mosterdzaadje uit. “Het wonder van Gods schepping is, dat wij er een thuis vinden, dat wij er deel van uitmaken en ons zo ingebed weten.” We moeten af van het idee dat de wereld maakbaar is en met die gedachte het klimaatprobleem zouden kunnen oplossen, stelt Borgman. Hij pleit er voor dat kerken God niet als instrument gebruiken om mensen tot duurzaam gedrag te bewegen, maar dat zij verlangen naar duurzaamheid beschouwen als uitdrukking van het verlangen naar God. Dan komt duurzaamheid niet meer voort uit zorgelijkheid om het voortbestaan van de wereld, maar uit de wonderbaarlijke verbondenheid voor alles met alles. Het betekent leven van genade en de herhaaldelijke vreugdevolle ontdekking dat dit mogelijk is. En als we zo leven gaat onze voetprint dus ‘vanzelf’ omlaag.

Een God van alles

permacultuurcubaHoe kun je theologie zo bedrijven dat je recht doet aan God, aan de gelijkheid van mensen en aan de hele Aarde? Dat is de vraag die theologe Trees van Montfoort zichzelf stelt. Ze komt uit op een ecologische theologie waarin God een God van alles is en niet alleen van mensen, allen, zoals zo vaak gezegd wordt. Om hier recht aan te doen is er een perspectiefverandering nodig, zegt ze. Van Monfoort vindt hiervoor aanzetten in de ecofeministische theologie zoals: naastenliefde voor de hele schepping, de schepping als de gave van Gods eigen leven aan ons en ascese, vrijwillige zelfbeperking, als oefening in liefhebben zonder bezitsdrang. Ik weet nu door studie dat dit in de hedendaagse theologie nog best nieuwe inzichten zijn. Ik verbaas me daar elke keer weer over. Ik weet niet beter dan dat God een God voor alles, voor/van de hele schepping is. Dat zal deels door mijn opvoeding door twee biologen komen of misschien door mijn naïviteit.

Nog meer vragen

De verhalen en ook de workshops van de middag brachten een levendige discussie op gang. Hierin klonken ideeën en opvattingen vanuit allerlei invalshoeken; van kosmisch evolutionair tot christelijk belijdend, van diep theologisch tot meer praktisch. Dit schetste ook de verschillende soorten betrokkenheid bij het thema van de deelnemers. Zoals het de bedoeling was van de dag gingen we met meer vragen naar huis dan we gekomen waren. Hoe ver reikt onze verantwoordelijkheid in de relatie tot God? Wat is de verhouding tussen Gods hand en onze handen, die ook de handen van God zijn. Welke hand doet wat en hoeveel? Genoeg om mee aan de slag te gaan zou ik zeggen.

door

Paassymboliek op je bord

Jezus kwam naar Jeruzalem om daar het Joodse paasfeest te vieren; de uittocht uit Egypte en de reis door de woestijn naar het Beloofde Land. Het bleek Zijn laagste avondmaal te zijn en werd de opmaat voor het Christelijke paasfeest. We gedenken nu dat laatste avondmaal op Witte Donderdag, Zijn lijden en kruisiging op Goede Vrijdag en dan met Pasen de opstanding van Jezus uit de dood. Het leven is sterker dan de dood.

Pasen is het leven vieren en daar hoort lekker eten bij. Het is immers een feest. Genieten van het voedsel dat de Aarde voortbrengt is ook een manier om God te loven. Daarom kies ik vandaag voor een recept met eieren voor de paasbrunch of als voorafje bij de warme maaltijd.

In dit van oorsprong Romeinse eiergerecht (eerste eeuw na Christus) is zowel de symboliek van het Joodse als het Christelijke paasfeest te herkennen.

Wat heb je nodig?

6 eieren, 100 gram pijnboompitten, 2 theelepels water, handvol blaadjes verse lavas (maggiekruid), 1 eetlepel honing, 1 theelepel witte wijnazijn, 1 theelepel zeezout.

Kook de eieren 5 minuten en laat ze in koud water afkoelen. Pel de eieren en snijd ze in kwarten.

Rooster de pijnboompitten in een droge koekenpan op een niet te hoog vuur. De pitten mogen niet bruin worden, want dan worden ze bitter. Doe de pitten in een diep bord en kneus ze met de bolle kant van een lepel. Laat ook wat pitten heel. Voeg het water, de gesneden lavas, honing, azijn en zout toe en meng alles door elkaar. Maak kleine balletjes. Maak de borden op (foto).

Romeinse eieren

Symboliek

De eieren staan voor nieuw leven. Een kuiken breekt door de schaal en kruipt vanuit een besloten omgeving de ruimte in. In de ruimte worden gezet is ook de betekenis van het joodse bevrijden. Christelijke gezegd: van dood naar leven; door de harde schaal van de dood staat nieuw leven op.

Maggiekruid is in de winter vrijwel onzichtbaar in de bodem, maar in het voorjaar schiet het frisgroene blad uit de dorre wintergrond omhoog. Ook een teken van nieuw leven. Je zou maggiekruid eventueel kunnen vervangen door peterselie. Bij het joodse paasmaal staat het bittere kruid symbool voor de tijd van de slavernij in Egypte.

De azijn verwijst naar de zure tijd, het lijden dat vooraf ging. Jezus kreeg het te drinken aan het kruis. Toegepast op het joodse Pesach betekent het: je betreedt nooit zomaar het Beloofde Land er gaat een lange weg van beproeving aan vooraf.

De gekneusde pijnboompitten verwijzen enerzijds naar de ‘kneuzing’, het lijden van Jezus. Aan de andere kant groeien pijnboompitten aan altijd groen bomen, een teken van trouw. De trouw van God zal Jezus er uiteindelijk doorheen halen.

De honing staat voor de toekomst, die dankzij Pasen, zoet en goed zal zijn. Binnen de joodse traditie staat honing symbool voor Het Beloofde Land: ‘Een land overvloeiend van melk en honing.’ De belofte die wacht.

Het zeezout tenslotte staat voor de tranen die gehuild zijn tijdens de ellende in Egypte of voor de tranen van de volgelingen van Jezus, toen zij getuige waren van de kruisdood van hun Heer. Zo vertelt dit heerlijke eiergerecht een heel verhaal.

Het recept en de beschrijving van de symboliek heb ik overgenomen van Han Wilmink, de kookdominee uit OndersteBoven, derde kwartaal 2010.

door

Groene overwegingen

Op een Amerikaanse website las ik dat een dominee zei dat één op de drie preken of overwegingen over klimaatverandering zou moeten gaan, “want anders gaat het over vijftien jaar elke week over droefenis.”

OLYMPUS DIGITAL CAMERAHet zou mooi zijn als de kerkgangers op de zondagen regelmatig worden opgeroepen zorg te dragen voor het milieu en de medemens. Ik heb al vaker geschreven dat de pausen Johannes Paulus II en Benedictus XVI herhaaldelijk aandacht vroegen voor de zorg van het milieu. Paus Franciscus treedt wat dit betreft in hun voetsporen met onder andere de encycliek over menselijke ecologie – mondiale ongelijkheid en de vernietiging van het milieu zijn aan elkaar gerelateerd – die later dit jaar zal verschijnen.. Begin maart nam kardinaal Peter Turkson, voorzitter van de pauselijke raad voor gerechtigheid en vrede, hier alvast een voorschot op met de Trocaire Vastenlezing. Trocaire is de Vastenaktie van Ierland. Turkson schetst in zijn lezing de vier beginselen in het denken over integrale ecologie van paus Franciscus.

1. De oproep om behoeders (beschermers) te zijn is integraal en alles omvattend.
2. Zorg voor de schepping is een deugd in zichzelf.
3. We moeten zorgen voor wat we liefhebben en vereren.
4. De oproep tot dialoog en een nieuwe mondiale solidariteit.

Het is een erg goede lezing en een geweldige inspiratiebron voor voorgangers om die integrale ecologie een plek te geven in hun overwegingen. Ik zou zeggen, voorgangers verenig u, jong en oud, prof of ‘leek’, christen of moslim, en ga de uitdaging aan. Kerk en Milieu wil hier graag bij helpen en roept dan ook alle voorgangers op om hun groene overwegingen met elkaar te delen om elkaar te inspireren. Kerk en Milieu stelt haar website hiervoor beschikbaar. Heeft u een groene overweging stuur deze dan naar de redactie (contact@kerkenmilieu.nl) van de website van Kerk en Milieu sturen.

door

Wil je meer, neem dan minder

boekje Vandana Shiva“Wil je meer, neem dan minder” is een uitspraak van Vandana Shiva die ze doet in het lezenswaardige boekje ‘De armoedige levensvisie van het rijke Westen’ Vandana Shiva is opgeleid als fysicus, maar ontwikkelde zich geleidelijk aan tot natuurwetenschapper en milieuactiviste. Door zich in te zetten voor de milieubeweging ontmoette ze levensgemeenschappen die haar de spiritualiteit van de natuur leerde ervaren.

In het genoemde boekje deelt Shiva haar zorgen over hoe, met name het rijke Westen, met de Aarde omgaat, door haar armoedige levensvisie. “Er zijn twee zaken waarvan we dachten dat ze overbodig waren, maar waarvan we nu moeten toegeven dat ze levensbelang zijn. Het eerste is het erkennen van het heilige. Het tweede het verwerpen van de scheiding tussen lichaam en geest.

Mij gaat het vandaag om dat heilige. Ik worstel altijd met het heilige. Maar Shiva legt het zo uit dat ik er wat mee kan. Het heilige erkennen betekent het erkennen van grenzen en deze niet overschrijden. Het heilige woud is het woud dat zegt: “Eet van mijn vruchten, maar kap mijn bomen niet”. De heilige rivier die zegt: “Vis voor je eigen behoeften, maar vervuil mijn water niet.”

“Grenzen stellen aan onze eigen gulzigheid”, zegt Shiva, “is ongetwijfeld een deel van de spiritualiteit die we nodig hebben”. Feestelijke beleving, het vieren van de overvloed die er is, is het aanvullende deel van spiritualiteit. Dus genieten van de vruchten uit het woud en daar dankbaar voor zijn. En weten, dat als je de boom laat staan, er volgend jaar weer vruchten zullen zijn.

door

Je bent stof

Gisteravond, aswoensdag, zijn we met het hele gezin ‘een askruisje gaan halen’. “Mens gedenk dat je stof bent en tot stof zult wederkeren.” Als kind vond ik dit maar vreemde woorden. Hoezo stof? Ik ben immers een mens van vlees en bloed, ik adem, ik leef! Nu vind ik het mooie woorden en doen ze me beseffen dat we lichamelijk, stoffelijk, fysiek met de Aarde verbonden zijn. adam adahmaDatzelfde lezen we in Genesis 2, 7: Toen boetseerde de Heer God de mens, uit stof dat Hij van de aarde nam, en Hij blies hem de levensadem in de neus: zo werd de mens een levend wezen. God noemde hem Adam. In het Hebreeuws komen de woorden voor mens = adam en grond = adamah van de zelfde stam adam dat rood betekent. Adamah is de rode aarde van Palestina en adam, de mens, die rood kleurt door zijn bloed. Zo zijn de mens en aarde in oorsprong en einde, in naam en toenaam, met elkaar verbonden. Mij maakt dit aan de ene kant nederig. We zijn slechts stof en moeten ons niet teveel verbeelden. Aan de andere kant versterkt het het gevoel van thuishoren op de Aarde.

Met aswoensdag is de vastentijd begonnen. Vasten is, je iets ontzeggen, je onthechten van de aardse dingen, je onthaasten, om vrij te worden van de tirannie van eigen behoeften die het zicht op God belemmeren, zoals Jean Jacques Suurmond van de week zo mooi schreef in zijn colomn in Trouw. DSCN0185Laten we in deze tijd dan iets kiezen wat ook goed is voor de Aarde. Vasten in een modern jasje zoals carbonvasten. Hoe? Door bijvoorbeeld de auto te laten staan en meer te gaan fietsen. Fietsen met aandacht voor de omgeving. Of je nu de boodschappen haalt of voor je plezier een rondje fietst. Met aandacht leven is al gebed, zegt de Franse filosofe Simone Weil. Aandacht verlegt onze blik namelijk naar iets of iemand buiten onszelf, waardoor we open worden voor het bestaan van God. Fietsen met aandacht en genieten van wat je ziet, voelt, hoort en ruikt is gebed. Fietsen is dus niet alleen carbonvasten het is ook je openstellen voor de stem van God.