Share a seed

Iedereen die een moestuin heeft weet dat oogsten begint met zaaien. Zaden staan aan het begin van de voedselketen. Zonder zaden komt er domweg geen eten op ons bord. Maar van wie zijn de zaden eigenlijk?

share a seed vrouw

foto: Sascha de Boer, foto-expositie share a seed.

Vroeger was het logisch dat boeren zelf de zaden beheerden. Ze zaaiden ze, ze verzorgden het gewas en aan het eind van het seizoen konden ze het nieuwe zaad oogsten. Een deel werd gebruikt voor consumptie. Een ander deel, meestal de beste en grootste zaden, werden bewaard voor het volgende seizoen. Op deze manier pasten de gewassen zich ook geleidelijk aan de groeiomstandigheden aan.

Nu is het zo dat steeds meer zaden in handen zijn van grote zaadbedrijven. De kleine boeren in bijvoorbeeld Afrika zitten daar helemaal niet op te wachten. Het zijn geen commerciële boeren. Ze willen gewoon hun eigen families en eventueel wat meer dorpsgenoten voeden. Het ontbreekt hun echter nu aan kennis om hun gewassen aan te passen aan de klimaatverandering. Daarom heeft Oxfam Novib in Zimbabwe farmer field schools opgezet. Boeren kunnen zo weer onafhankelijk worden van de commerciële zaden en leren weer hun eigen speciale gewassen te verbeteren.

shareaseedaenmSascha de Boer heeft hier een prachtige foto-expositie over gemaakt. De foto’s spreken voor zich. Mooie vrouwen die trots zijn op hun zaden en vertellen wat voor positieve invloed de nieuwe kennis over zaad en het uitwisselen van zaden op hun leven heeft. Mijn dochter en ik hebben de kleine maar zeer mooie expositie in Rotterdam gezien en er echt van genoten. De vrouwen op de foto’s en hun verhalen raken je echt.

Wil je de expositie zelf nog zien, of een mooie ketting met zaadjes uit Zimbabwe bestellen kijk dan op www.shareaseed.nl, ook voor een korte, maar hele mooie en informatieve video.

Advertenties

Red onze zaden

genesis 1,29De natuur heeft geen eigenaar. Dat stelt Bionext, de Nederlandse Koepelorganisatie voor de biologische landbouw en voeding in haar strijd tegen patenten op groentezaden. Je kunt het ook anders tegen aan kijken. Bijbels gezien zou je kunnen zeggen dat de natuur van iedereen is, een gave van God. En God zei: “Hierbij geef Ik alle zaadvormende gewassen op de hele aardbodem aan jullie, en alle bomen met zaaddragende vruchten; zij zullen jullie tot voedsel dienen.” (Gen 1,29). Vanuit beide gezichtspunten is het echter ondenkbaar dat bedrijven eigenaar kunnen worden van natuurlijke eigenschappen. In Amerika kan dit al heel lang, en in Europa sinds vorig jaar ook, door een verruiming van de octrooiwet. Natuurlijke eigenschappen kunnen nu gepatenteerd worden als waren het uitvindingen.

Bedrijven worden daarmee eigenaar van alle zaden, vruchten en planten die de gepatenteerde eigenschap bezitten. Er is bijvoorbeeld een patent verleend op paprika’s met een natuurlijke weerstand tegen witte vlieg. Hiermee wordt het zaadbedrijf eigenaar van alle paprika’s met die eigenschap, ook al heeft het bedrijf al die andere rassen niet zelf ontwikkeld. Andere bedrijven mogen deze eigenschap dus niet meer vrij gebruiken in hun eigen rassen. En dat brengt de ontwikkeling van nieuwe rassen in gevaar (zie ook het filmpje onderaan). Kleinere zaadbedrijven die niet kunnen betalen voor de patenten worden uit de markt gedrukt. En daarmee komt niet alleen de diversiteit van ons voedsel in gevaar, maar krijgen enkele multinationals de controle over de wereldwijde zaad- en voedselproductie. Met name voor de biologische landbouw is dit een slechte ontwikkeling, want de grote zaadbedrijven zijn helemaal niet geïnteresseerd in biologische landbouw.

De grote zaadbedrijven zeggen dat octrooi nodig is om de investeringen terug te verdienen. Maar daarin voorziet het al jaren goed werkende systeem van het kwekersrecht ook. Het kweekbedrijf verdient door het exclusieve recht het ras te verkopen (bescherming van het ras), maar andere veredelingsbedrijven mogen het ras wel gebruiken om mee te kruisen, om zo weer betere rassen te ontwikkelen. Bij een patent mag dit laatste niet en daardoor stagneert de ontwikkeling van nieuwe rassen wereldwijd.

no patentEr gebeuren rare dingen. Zo heeft Monsanto een patent gekregen op broccoli met een extra lange stronk, wat makkelijk is bij de oogst. Een Nederlandse biologische plantenveredelaar had ook zo’n type broccoli, maar door het patent van Monsanto mag hij deze niet op de markt brengen.

Er groeit steeds meer verzet tegen deze plantpatenten, niet alleen in Nederland maar in heel Europa. De campagne van Bionext past dan ook in een bredere Europese campagne tegen patenten op natuurlijke planteigenschappen. En ook u kunt meehelpen om onze zaden te redden, door mee te doen met de actie van Bionext: wordt een filiaal van de grootste zaadbank.

“Alle zaadvormende gewassen en alle bomen met zaaddragende vruchten hebben we gekregen tot voedsel, niet tot eenzijdige rijkdom en macht.”

Cabaretier en tv-presentator Arjen Lubach besprak het onderwerp vorig jaar (maart 2015) in zijn show Zondag met Lubach.

Plantenveredeling

In een kennismakingsgesprek zei iemand tegen mij: “Ik snap het niet helemaal. Je zegt dat voor jou geloven eerbied voor het leven is en dat je dat je hier ook naar probeert te leven. Maar ik hoor jou ook als plantenveredelaar praten over het ontwikkelen van nieuwe rassen. Dat is toch bij uitstek ingrijpen in de natuur? Hoe rijm me dat? Voor mij was dat een mooie opening om eerst maar eens te zeggen dat landbouw zo wie zo cultuur is en geen natuur. Al vanaf dat de mens overschakelde van een bestaan als jagers en verzamelaars naar een boerenbestaan met voedselproductie grijpt de mens in de natuur in, waarmee het cultuur wordt. Die omslag ging natuurlijk niet van de ene op andere dag. De voedselproductie ontwikkelde zich geleidelijk door toename van de techniek (ploeg, bewaren voedsel en zaad), de combinatie met vee (mest, en trekkracht, transport) en de verspreiding van gedomesticeerde gewassen en dieren over de wereld. Die ontwikkeling zet zich tot op de dag van vandaag door; zowel in de teelt en de veredeling, als in de veeteelt en fokkerij.

Hier komt voor mij de eerbied voor het leven om de hoek kijken. Iedere plant en ieder dier is geschapen naar zijn soort. Daarmee hebben planten en dieren voor mij een intrinsieke waarde en moeten wij het soorteigen gedrag van onze medeschepselen respecteren. Lees meer hierover in de tien geboden voor het milieu.

Bestuiven van een aardappelbloem. Foto WUR.

Bestuiven van een aardappelbloem. Foto WUR.

Aan de bestoven bloemen hangen kaartjes met de kruisingscode. Foto H.P Reinders.

Aan de bestoven bloemen hangen kaartjes met de kruisingscode. Foto H.P Reinders.

Dan nu terug naar de plantenveredeling. De veredeling is er op gericht om rassen met nieuwe combinaties van eigenschappen te ontwikkelen. Hiertoe kruist de klassieke veredelaar twee planten met elkaar, door het stuifmeel van de vaderplant op de stempel van de moederplant te brengen. Als de bevruchting slaagt zullen de zaden allemaal nieuwe combinaties van eigenschappen bezitten en is het aan de veredelaar om daar de gewenste combinatie uit te selecteren. Kruisen lukt alleen als de vader- en de moederplant van dezelfde soort  of heel nauw verwant zijn.

De plant gereduceerd tot DNA in een Epje.

De plant gereduceerd tot DNA in een Epje.

Met genetische manipulatie is het mogelijk om ook eigenschappen uit andere plantensoorten of zelfs uit andere organismen in de plant te introduceren. Deze technieken vinden in het laboratorium plaats en de veredeling vindt op moleculair niveau plaats. De planten worden vrijwel gereduceerd tot hun DNA (de bouwsteen van genetische informatie).

Voor mij wordt bij dit soort technieken de eigenwaarde van de plant niet gerespecteerd omdat er niet meer van de heelheid van de plant wordt uitgegaan. Natuurlijk is kruisen ook ingrijpen, maar daar stelt de plant zelf zijn grens. Stuifmeel van een vreemde soort wordt niet geaccepteerd. Wat daarnaast nog een rol speelt is dat de planten in staat moeten zijn hun natuurlijke voortplantingscyclus te blijven voltooien.

Marjolein Tiemens-Hulscher