Van de week zag ik nog ergens bloeiende wilde cichorei, een van de weinige echt blauwe bloemen die we kennen in Nederland. Elke keer als ik deze mooi plant zie moet ik denken aan surrogaat koffie. In de serie bijbelse planten vandaag aandacht voor de wilde cichorei (Cichorium intybus).

Het boek exodus in de bijbel verhaalt over de redding van het volk Israël uit Egypte. Het volk wordt in Egypte onderdrukt en als slaven tewerk gesteld. Op een gegeven moment grijpt God in en instrueert Mozes en zijn broer Aäron om de leiding te nemen en het volk uit Egypte weg te leiden naar het beloofde land. Bij de voorbereidselen hoorde het slachten, braden en eten van een lam. In dezelfde nacht moet het vlees gegeten worden, op het vuur gebraden. Het moet worden gegeten met ongezuurd brood en bittere kruiden (Ex. 12, 8). De Joden eten dit nog steeds als ze Pesach vieren.

Samengesteldbloemige

Cichorei is een van de bekendste bittere kruiden uit het Middellandse Zee gebied. De bladeren zullen zeker bij die laatste maaltijd in Egypte gegeten zijn. De rozetbladeren van de cichorei zijn ingesneden (intybus betekent ingesneden) en lijken sterk op de bladeren van de paardenbloem, die ook een bitter kruid is. Beide planten behoren tot de familie van de composieten, ook wel de samengesteld bloemigen. Wat we zo in het voorbijgaan beschouwen als de bloem zijn eigenlijk heel veel kleine bloemetjes, lintbloemen, die dicht naast elkaar op een gemeenschappelijk hoofdje staan ingeplant. Dit is goed te zien aan de pluizenbol van de paardenbloem. Wie heeft niet als kind, of volwassene, zo’n pluizenbol kaal geblazen? Aan elk parachuutje zit een zaadje. En elk zaadje was een bloemetje.

Foto’s Pixabay

Vroeg op pad

De wilde cichorei komt oorspronkelijk uit het Middellandse Zee gebied, maar komt nu in Nederland ook algemeen voor. Je vindt haar langs dijken en wegen. Ze staat vaak tussen de weg en de berm, daar waar de grond verdicht is doordat er over wordt gereden of gelopen. Andere planten laten het daar vaak afweten. Maar de cichorei kan zich daar met haar penwortel en haar taaie stengel goed handhaven.

Wil je de mooie hemels blauwe bloemen in al hun luister aanschouwen dan moet je vroeg op pad. De bloemen openen zich ’s ochtends vroeg en gaan tegen de middag weer dicht. Wat ik zo typisch aan de plant vind is dat de bloemen dicht tegen de stengel in de oksels van de steeltjes zijn ingeplant. Op een of andere manier komt dat altijd een beetje ‘ongelukkig’ op mij over. Aan de stengels, die zo sterk zijn als metaaldraad, zitten geen bladeren. Die bevinden zich helemaal onderaan, in een rozet, plat op de grond.

Surrogaatkoffie

In de 17^e eeuw werd de wortel van de plant gedroogd en geroosterd of gebrand. Daar werd een aftreksel van gemaakt dat moest doorgaan voor ‘koffie’. Toen de echte koffie naar Europa kwam stapte ieder, die zich dat kon veroorloven, gauw hierop over. Vergeleken met koffie was de cichoreidrank niet meer dan een flauw aftreksel. Alleen in oorlogstijd, als er geen koffie te krijgen was, werd er weer teruggegrepen naar de surrogaat koffie van cichorei, ook wel suikerij genoemd.

Cultuurvarianten

Misschien kent u de wilde cichorei niet, of niet bewust. Maar de cultuurvariant waarschijnlijk wel: witlof of Brussels lof. Het verhaal gaat dat deze groente bij toeval werd ontdekt door tuinman Brézier van de botanische tuin in Brussel. Hij zag dat aan de penwortels, die in het donker lagen opgeslagen, witte bladeren in de vorm van een krop ontstonden. En die waren goed te eten. Ze waren veel minder bitter dan de groene bladeren van de plant. En door veel veredelingswerk is de witlof steeds minder bitter worden.

Een zusje of broertje van de cichorei kent u ook, de andijvie (Cichorium endiva). Als krop, zoals we die in de winkel kopen, is dat misschien niet zo duidelijk te zien. Maar als bloeiende plant lijken beiden erg op elkaar. Andijvie kan, net als sla, doorschieten als de krop niet op tijd wordt geoogst. Er ontstaat dan een bloeistengel met bloemen.

Maria

Maria ten Hemel opneming. Schilderij van Peter Paul Rubens

De Nederlandse oecologische flora vermeldt dat cichorei, misschien wel om haar hemelsblauwe bloemen en/of helende krachten, in de roomskatholieke omgeving werd gekerstend tot symbool van Maria-ten-hemel-opneming. Die link met specifiek cichorei heb ik nergens anders kunnen vinden. Wat ik wel vond was het kerstenen van de kruiswis, een bos inheems kruid dat werd gebruikt om dank- en zoenoffers te brengen aan de goden. Een overlevering verhaalt van de apostelen die bij het bezoek aan het graf van Maria in plaats van haar lichaam bloemen en geurend kruid aantroffen. Op Maria Hemelvaart, 15 augustus, vond en vindt in de katholieke kerk de wijding van de kruidwis plaats. Het kan heel goed zijn dat cichorei deel uitmaakt van deze kruidwis, als helende plant. In de oudheid werd cichorei medicinaal gebruikt voor oogkwalen, tegen vergiftigingen en als maagversterker.