Klimaatloop

Kerken op weg naar een rechtvaardig klimaatbeleid

Begin december komen wereldleiders naar Parijs om een nieuw klimaatverdrag te ondertekenen. Daarom trekken dit najaar over de hele wereld mensen naar Parijs om hun stem te laten horen. Ook de Nederlandse kerken gaan op weg naar een rechtvaardig klimaatbeleid en organiseren hiertoe de ‘klimaatloop’. Hiermee dragen ze hun zorg uit over de klimaatverandering, maar ook de hoop op goede afspraken. Zo dagen zij de klimaatonderhandelaars uit om moed te tonen. De moed om de gebaande paden te verlaten en een eerlijke, duurzame weg in te slaan; een weg die leidt tot een eerlijk en effectief klimaatbeleid.

Redusters ontsteken evenveel kaarsjes als handrtekeningen voor Amnesty. In het midden schaatser Ids Postma en burgemeester Ype Dijkstra die de grote kaars aan staken. Doordat er teveel wind stond werd de stunt in de werkplaats van Fetze Tigchelaar gehouden.

Licht, een teken van hoop.

Klimaatverandering raakt ons allemaal en zeker ook de kerk, omdat het een zaak is van levensovertuiging, van geloven. Dat maakt Paus Franciscus ook duidelijk in zijn encycliek Laudato Si, die afgelopen juni is verschenen. Alle reden dus voor kerken en gelovigen om de barricaden op te gaan voor het klimaat. We kennen Parijs als de lichtstad en het licht is een teken van hoop. In dat licht gaan de mensen op weg. Loop mee en maak 2015 het jaar van de hoop!

In Nederland zijn er verschillende etappes te lopen. Er wordt niet alleen gewandeld, maar er is ook tijd van rust en bezinning. Wilt u weten waar en wanneer er gelopen wordt? Kijk dan op www.klimaatloop.nl.

Utrecht_KerkenkruisZaterdag 24 oktober wordt er in de stad Utrecht gewandeld van kerk naar kerk, het zogenaamde kerkenkruis. In elke kerk wordt een ander aspect van de klimaatverandering voor het voetlicht gebracht. Het belooft een inspirerende dag te worden met o.a. muziek, bezinning en bijdragen van bisschop de Korte, aartsbisschop Vercammen (Oud katholieken) en nog veel meer mensen. Het volledige programma van deze dag vindt u ook op de website van de klimaatloop.

Is het rentmeesterschap nog toereikend? (6)

Natuurmysticus

Om de serie compleet te maken noem ik ook nog de zesde grondhouding; die van de (natuur)mysticus. Bij deze grondhouding is er geen scheiding meer tussen mens en natuur. Ze zijn samen één. De mens zal niet meer van de natuur nemen dan kan, omdat hij aanvoelt hoeveel hij kan nemen en wat hij moet laten. De Westerse mens is dit bewustzijn grotendeels verloren. We zien het nog bij de Indianen, Aboriginals, andere natuurvolken en niet-Westerse culturen. Zo vertelde Vandana Shiva dat ze in de Hindi-klas als eerste les leerde dat mensen lid zijn van de familie Aarde. De meeste niet-Westerse culturen, zegt ze, zijn gebaseerd op de democratie van-al-het-leven. Rabindranath Tagore, een Indiase dichter schreef dat de Indiase cultuur zich onderscheidt van andere culturen door de levensprincipes van de natuur te definiëren als de hoogste vorm van culturele evolutie. “De cultuur van het bos is als een krachtige brandstof voor de Indiase maatschappij. Haar cultuur, die uit het bos opbloeide, is beïnvloed door de diverse processen van vernieuwing van het leven die altijd spelen in het bos, variërend van soort tot soort, van seizoen tot seizoen, wisselend in aanblik, geluid en geur. Het éénmakende principe van leven in diversiteit, van democratisch pluralisme, is zo het principe van de Indiase beschaving geworden.” Door actief te zijn in de natuur groeit het contact met de natuurlijke biodiversiteit en de sociale diversiteit. Dat intense contact is niet alleen noodzakelijk om te overleven, maar het is ook bijzonder bevredigend. Het vertelt ons iets van de essentie van het leven, van ons eigen leven.

Bij de grondhouding van de mysticus past in strikte zin geen vorm van landbouw, het in cultuur brengen van de natuur is niet nodig. De mens is aangewezen op jagen en verzamelen om in zijn behoefte voor voedsel te voorzien. Een voorwaarde hierbij is dat de bevolkingsdichtheid en de beschikbare ruimte en biodiversiteit op elkaar zijn aangepast. Dat wil zeggen dat de bevolkingsdichtheid laag genoeg moet zijn en blijven. Inheemse volken hebben nog wel een vorm van landbouw waarbij het bos een onmisbare bijdrage levert aan de landbouw zelf en dus aan het levensonderhoud. Het bos houdt de grond en het water vast en het levert veevoer en bladcompost, maar ook vruchten, knollen en andere eetbare producten.

permaculture2

In de dichtbevolkte gebieden op Aarde, zoals bij ons in het Westen, is het niet meer mogelijk om terug te gaan naar een dergelijke bestaanswijze. Maar ik zie in de voedselproductie wel initiatieven die er aan raken. Het wildplukken komt weer steeds meer in (hierbij moeten we wel maat kunnen houden), er worden voedselbossen aangelegd met eetbare planten en struiken en bomen met eetbare vruchten. Misschien kun je permacultuur een vorm van landbouw noemen die aansluit bij de grondhouding van de mysticus. In de permacultuur wordt gewerkt vanuit harmonie met de natuur. Er wordt gedacht vanuit het ecosysteem; diversiteit, natuurlijke processen, kringlopen en multifunctionaliteit zijn een aantal kernbegrippen hierin. Er zijn geen echte akkers meer. De gewassen, inclusief vrucht- en notenbomen staan veel meer door elkaar, maar wel in een doordacht systeem. De dieren hebben naast een producerende rol ook een functionele rol. Je kunt permacultuur op kleine schaal toepassen bijvoorbeeld voor zelfvoorzienende woonvormen, maar er zijn ook al voorbeelden van grotere landbouwbedrijven in Amerika die op deze manier werken. permacultuurcubaVandaag las is in de digitale nieuwsbrief duurzaam nieuws over permacultuur in Cuba. “Er worden duurzame menselijke nederzettingen gecreëerd, waarbij de ethiek van de zorg voor de Aarde, mensen en dieren in harmonie met de natuur gevolgd wordt”, zegt projectcoördinator Para. Inmiddels zijn meer dan duizend mensen op Cuba getraind als promotors van permacultuur. Deze mensen nemen een nieuwe levensstijl aan, dichter bij de natuur en met meer gevoel voor en kennis van die natuur. Op die manier ontstaat er een heilzame relatie met de omgeving.

De grondhouding van de natuurmysticus is denk ik wel een hele belangrijke voor onze samenleving. Voor het heil, heelheid en herstel van de Aarde hoop ik dat er in vele gelovigen en niet gelovigen nog een restje van de natuurmysticus over is of daar naar op zoek gaan. Dat we leren om niet alleen vanuit het nut voor de mens te denken en te doen, maar vanuit het geheel. Het voorbeeld van de opkomst van de permacultuur in Cuba is voor mij dan ook een hoopgevend bericht. Een groen lichtpuntje zal ik maar zeggen.

Bij de vorige aflevering eindigde ik al met mijn overtuiging dat de kerk het beeld van het rentmeesterschap los zou moeten laten en dat van de participant zou moeten omarmen. Vandaag zou ik daar een beetje natuurmysticus aan toe willen voegen. Want, ik heb het hierboven nog niet genoemd, de natuurmysticus ervaart in de natuur ook de aanwezigheid van God. Die ervaring, dat gevoel van verwondering en ontzag, draagt naar mijn idee bij aan een zorgende en helende houding voor de schepping.

Eerdere afleveringen in de serie:

despoot/heerser

verlicht heerser

rentmeester

partner

participant

De aankondig-engel

annuntiatie Jan van EyckTwee weken geleden schreef ik dat engelen de boodschappers zijn van God. De engel Gabriël is misschien wel de bekendste. Hij komt bij Maria binnen en vertelt haar dat ze zwanger zal worden en een zoon zal krijgen die ze Jezus moet noemen, Zoon van de Allerhoogste.

Gabriël is de bode van iets nieuws, iets dat van buitenaf komt. En hij valt zomaar binnen met deze onverwachte en ongelooflijke boodschap. Hoe zouden wij reageren op een dergelijk bericht? Op een bericht dat we in eerste instantie niet kunnen bevatten en niet kunnen geloven, omdat het ons denk- of voorstellingsvermogen te boven gaat. Toch zeker ietwat terughouden, denk ik.

Maria reageert dan ook met een vraag: “ Maar hoe moet dat dan? Ik heb geen omgang met een man.” Het antwoord van de engel dat heilige Geest over haar zal komen en kracht van de Allerhoogste haar zal overdekken stelt haar gerust. Ook het bericht dat Elisabeth, die onvruchtbaar werd genoemd, zwanger is van een zoon helpt daarbij. Daarop stelt Maria zich open voor de ongelooflijke boodschap. Haar vertrouwen in God is zo groot dat ze zegt: “Laat met mij gebeuren wat u gezegd hebt.”

Dit vind ik een prachtig moment. Het moment van aannemen wat jouw opdracht en bestemming is. Het “Ja” zeggen, zonder voorbehoud. Het is een antwoord op een dialoog tussen wat binnenin Maria, een mens, gebeurt en wat van buiten komt. Maria is niet alleen een gewone vrouw uit het volk, maar ze symboliseert de hele Aarde die zwanger is van de levenskracht van God. Hier wordt een appèl op ons gedaan. We worden gevraagd om deel te nemen aan de toekomst van de wereld. Daar kunnen wij, net als Maria, niet anders dan “Ja” op zeggen.

Ja, wij willen zorg dragen voor de toekomst van de nieuwe wereld.

annunciatie Michel AngeloJa, wij hebben hoop en vertrouwen dat er krachten in ons verborgen liggen die ons dit mogelijk maken. Ja, wij willen bijdragen aan liefde en vrede, voor ons, voor onze kinderen, voor alle mensen en andere schepselen op heel de Aarde. Ja, daarvoor willen wij onze oude en verstarde levenspatronen loslaten om nieuwe een kans te geven. Ja, wij geloven dat we daarin niet alleen staan, maar kunnen vertrouwen op God die ons en heel de wereld lief heeft en niet laat varen het werk van Zijn handen.

Deze tekst is gebaseerd op een artikel van pastor Mirjam Wolthuis van de Dominicusgemeente dat verscheen in het oecumenisch maandblad Open deur, dec 2014.

Mama, halen we het?

De website www.nieuwwij.nl brengt een serie uit waarbij ze mensen uitnodigt om te reageren op de afscheidsbrief van Wubbo Ockels aan de mensheid. Rabbijn Awraham Soetendorp en natuurfilosoof Koo van der Wal gingen me voor. Hier mijn reactie op de brief op verzoek van nieuwwij.

riviertje 2014Verwondering, daar begint het mee. Verwondering voor al wat leeft. Verwondering hoe alles in de natuur is gevormd en in elkaar steekt, op elkaar is afgestemd en samenhangt. Als ik mij laat verwonderen en nadenk over het ontstaan van het leven dan overvalt mij een gevoel van ontzag. Het is eigenlijk niet te bevatten dat zo’n mooie planeet, vol met leven, is ontstaan.

Het doet me dan ook letterlijk pijn dat de mensheid heel hard op weg is om al die schoonheid te verwoesten. De noodkreet van Wubbo Ockels in zijn afscheidsbrief om te stoppen met het vernietigen van de Aarde is mij dan ook uit het hart gegrepen.

Welke rol zou religie kunnen spelen om de vernietiging van de Aarde, de schepping een halt toe te roepen? Ockels heeft zijn twijfels bij de huidige godsdiensten, omdat deze nooit alle mensen samenbinden en de mensheid in groepen verdelen. Hij zegt daarom dat het nu tijd is voor een menselijk tijdperk, een nieuwe religie die hij de mensheid noemt.

Ik denk echter dat het tijd is voor een tijdperk van het leven. Naar mijn mening kan religie hierin een heel belangrijke rol spelen. Verschillende godsdiensten mogen de mensen dan wel in groepen verdelen, maar ze delen ook een groot goed, namelijk respect en eerbied voor het leven, voor al het leven op Aarde. Godsdiensten zijn geen eendagsvliegen, het zijn bewegingen die al eeuwenlang bestaan en daarmee hun duurzaamheid hebben bewezen. Hier moeten wij gebruik van blijven maken. Wereldwijd komen er immers dagelijks groepen mensen bij elkaar om hun geloof te belijden; mensen die in principe ontvankelijk zijn voor de duurzame boodschap.

bijen-vlindersAfgelopen zondag in de kerk viel het me weer op. Bijna elk lied dat we zongen was een loflied voor God, die hemel en Aarde gemaakt heeft en alles wat leeft en adem heeft. God wordt geloofd en gedankt om de biodiversiteit van het leven, het water en de lucht, het leven zelf. Hoe kunnen we als gelovigen God beter eren dan door zorgvuldig met de schepping om te gaan? Het probleem is echter dat we dat wel zouden willen, maar vaak niet weten hoe. Of dat we er geen idee van hebben wat de invloed van ons dagelijks stukje vlees is op het leven van anderen, op het tropisch regenwoud en de biodiversiteit, op de beschikbaarheid van schoon water, enzovoort.

OLYMPUS DIGITAL CAMERADe vorige paus, Paus Benedictus XVI, sprak in 2007 zijn bezorgdheid uit over de rol die de mens in de schepping speelt. “We zien tegenwoordig dat de mens de basis van zijn bestaan, de Aarde, kan vernietigen. We kunnen met de aan ons toevertrouwde Aarde niet doen wat we willen en wat ons op korte termijn nuttig lijkt. Als we willen overleven, moeten wij de eigen wetten van de schepping, van deze Aarde respecteren en deze wetten leren kennen en gehoorzamen.”

“Gebruiken niet misbruiken”

In feite heeft de paus het hier over ecologie. Zowel de ecologie als de schepping en de evolutie leren ons dat alles met elkaar verbonden is. De hemel, de Aarde, de mens, de planten en de dieren hebben alle een eigen waarde, maar ze functioneren alleen in relatie tot elkaar. Daarmee zijn ze in zekere zin gelijkwaardig aan elkaar. We leven echter in een antropocentrische cultuur, waarin de mens, of het nut voor de mens centraal staat. Hiermee heeft de mens zich losgemaakt van de ecologische context. De opdracht is om weer te leren denken vanuit het geheel, uit het belang van de Aarde, en niet bij voorbaat het belang van de mens voorop te stellen. Een hulp hierbij kunnen de tien geboden voor het milieu zijn, die Paus Benedictus XVI indertijd heeft opgesteld. Het eerste gebod: ‘Gebruiken, niet misbruiken’ is misschien wel alles omvattend. Het stelt ons steeds voor de uitdaging een goede balans te zoeken tussen ingrijpen in de natuur om aan onze behoeften te voldoen en het respecteren van de natuurlijke orde.

ijsbeer met jong

“Mama, halen we het dan?”

Tot slot sluit ik me bij Ockels aan dat we anders moeten gaan denken en dat dit een zaak is van de gehele mensheid. Mijn zoon van elf keek laatst naar de DVD Earth. Earth is een prachtige film over de Aarde met al haar levensvormen en haar onderlinge relaties. Je valt van de ene verwondering in de andere over zoveel schoonheid. De film geeft echter ook de invloed van de mens op de Aarde en het klimaat weer en eindigt met de boodschap: “Het wankele evenwicht ligt in onze handen. Als de Aarde in dit tempo blijft opwarmen zal de ijsbeer in 2030 uitgestorven zijn”. Mijn zoon was geschokt. Ik heb hem toen uitgelegd dat dit precies de reden is waarom we geen auto hebben, met de fiets op vakantie gaan, weinig vlees eten, een zonneboiler op het dak hebben, het huis isoleren en de verwarming niet zo hoog zetten. Hij vroeg toen: “Mamma, halen we het dan?” Ik antwoordde: “Ik hoop het”. Toen was het even stil. Hij dacht diep na. Zijn conclusie was: “Maar dan moet wel iedereen meedoen.”

Augustus 2014, Marjolein Tiemens-Hulscher

Klik hier voor het verhaal op de website van nieuwwij. Daar zijn ook de verhalen van Rabbijn Soetendorp en natuurfilosoof van der Wal te vinden, alsmede de brief van Ockels.

 

 

Klimaatverandering

Een poosje geleden keek onze zoon Maarten (11 jaar) naar de film Earth (DVD). Voor wie de film niet kent, het is een adembenemend portret van onze planeet Aarde met haar immense schoonheid en diversiteit. Dit wordt zo mooi in beeld gebracht dat verwondering en bewondering voor de wondermooie natuur je tot in je binnenste raken. De film laat ook de strijd om het bestaan zien en eindigt met de boodschap: Als we het tempo waarmee de aarde nu opwarmt, door de uitstoot van broeikasgassen, niet weten te vertragen de ijsbeer in 2030 uitgestorven zal zijn. Bij Maarten stroomden de tranen over de wangen, en wie zou niet huilen. Ik legde hem uit dat we (ons gezin) juist daarom geen auto hebben, niet met het vliegtuig op vakantie gaan, weinig vlees eten, de verwarming niet zo hoog zetten en gebruik maken van zonne-energie (collector voor warm water) en windenergie (winddelen). Hij vroeg: “Redden we het dan, mam?” Ik knikte maar, want je moet toch altijd blijven geloven en hopen. Hij dacht even na en zei: “Maar dan moet wel iedereen meedoen.” Ik dacht: “Ja, lieverd. Zo is het. Jij hebt het begrepen. Nu de rest van de wereld nog.”

koraal-83

En dan verschijnt deze week de kop in Trouw ‘Klimaatrampen onafwendbaar’. Voor de koraalriffen en het Noordpoolgebied is het waarschijnlijk al te laat. Ook al zouden we nu de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen weten te verminderen, dan nog gaan deze unieke ecosystemen hoogst waarschijnlijk verloren, met alle gevolgen van dien. Het is niet alleen het verdwijnen van een ecosysteem, het is ook het verdwijnen van voedsel (vissen) voor vele bevolkingsgroepen. En wat zeg ik als moeder tegen Maarten? Dat het jammer, maar helaas is van de ijsbeer?

ijsbeer springt

Het nieuwe rapport van het IPCC, het klimaatbureau van de VN, is somber gestemd. In het meest florissante scenario warmt de aarde ‘slechts’ één graad op, vergeleken met nu. En dat lukt alleen als we de fossiele brandstoffen in de bodem laten zitten. We moeten dan zonder dralen overstappen op schone en hernieuwbare energie. Elke graad meer kan een kwestie zijn van leven of dood. Waarschijnlijk nog niet binnen afzienbare tijd hier in Nederland. Het zijn vooral de mensen en ecosystemen in kwetsbare gebieden die te maken krijgen met meer droogte of juist meer overstromingen en orkaanstormen, waardoor oogsten vaker zullen mislukken of mensen hun huis kwijtraken.

droogte in Egypte

Gister was ik bij een college van Studium Generale Utrecht waar wetenschapsfilosoof Herman Philipse naar aanleiding van het IPCC rapport vertelde over klimaatverandering. Hij heeft er een hard hoofd in of de mensheid in staat zal zijn het klimaatprobleem op te lossen. In een volgend college zal hij hier meer vertellen over het waarom hiervan. Klimaatverandering is natuurlijk een mondiaal probleem. Wat wij hier aan CO2 uitstoten heeft direct invloed op de voedselvoorziening van andere mensen elders op de wereld. Dat schept, mijns inziens, een verantwoordelijkheid van ieder mens ten opzicht van de mensheid, natuur en milieu. En daarom moet iedereen meedoen, zoals Maarten zegt. Niemand kan in zijn eentje het verschil maken. Maar wij allemaal samen wel. Alle kleine beetjes van iedereen samen kunnen een enorm verschil maken; het verschil tussen leven en dood.

“Maar dan moet wel iedereen meedoen.”