Op de dag van de duurzaamheid heb ik mezelf drie cadeautjes gegeven. De eerste was een heerlijke fietstocht van Driebergen naar Baarn. Het was mooi weer en nog redelijk vroeg in de ochtend net na de ochtendspits. De warmte van de zon was al voelbaar, maar de laatste ochtendnevel boven de weilanden was nog niet helemaal verdwenen. Dat was prachtig. Het was dus puur genieten.
Het tweede cadeautje was een workshop bijenwasdoek maken. Daar had ik me al een paar maanden op verheugd. De workshop werd gegeven door Emily-Jane Lowe-Townley. Zij streeft naar een leven zonder afval. Het gebruik van bijenwasdoek past daar helemaal in. Bijenwasdoek kan je gebruiken in plaats van bijvoorbeeld huishoudfolie, kaaspapier of plastic zakjes om producten vers te houden of restjes te bewaren. Dus zoals ik nu al met mijn eigen gemaakte katoenen broodzakken naar de winkel ga, wil ik binnenkort met bijenwasdoek naar de kaasboer. Ik heb hem al voorbereid. Hij kent me al als de mevrouw die altijd het al gebruikte kaaspapier meeneemt, maar hij vindt het bijenwasdoek ook een goed idee.
De workshop was heel gezellig. Met vijf gelijkgestemden hebben we eerst koffie en thee gedronken. Emily serveerde er heerlijke versgebakken scones bij met zelf gemaakte jam. Daarna gingen we aan de slag met katoenen stof, gesmolten bijenwas en jojoba-olie. We moesten een beetje om elkaar heen draaien in de kleine keuken (je hebt namelijk een oven nodig), maar het was wel erg leuk, leerzaam en gezellig. Het leuke was dat we zo al doende en met elkaar pratend, elkaar geïnspireerd hebben voor nieuwe ideeën rondom ieders eigen initiatief, zoals een biologische imkerij, een kruiderij met verkoop van producten en permacultuur.
Met een kwastje strijk je de gesmolten bijenwas op het warme katoen.
Even wapperen en het bijenwasdoek is klaar.
Het derde cadeautje ligt natuurlijk voor de hand. Dat was de fietstocht terug, langs een andere route. Een heerlijk halfuurtje met een broodje en thee op een bankje in de zon met uitzicht op een weiland met koeien vervolmaakte het geheel.
Wil je meer weten over leven zonder afval, de workshops, of andere producten van Emily kijk dan eens op haar website levenzonderafval.blogspot.nl.
Is goed rentmeesterschap toereikend om te komen tot een herstel van de Aarde, tot het helen van de schepping? Ik zelf denk dat de Aarde en Gods schepping er baat bij hebben als we een stap verder zetten in de richting van partnerschap of participant of zelfs de mysticus. In een serie over grondhoudingen zal ik dat graag uitleggen. In elk deel beschrijf ik wat de grondhouding inhoudt en laat ik aan de hand van de landbouw zien hoe de grondhouding invloed heeft op het landbouwsysteem. Het tweede deel in de serie betreft de verlicht heerser.
Verlicht heerser
De verlicht heerser denkt, in tegenstelling tot de despoot, na over de consequenties van zijn handelen. Dit is op zich al een verbetering. Maar de verlicht heerser doet dit wel uit welbegrepen eigen belang (kom ik zo op terug). Want ook hij beschouwt de natuur nog volledig instrumenteel. De natuur heeft geen eigen waarde en is er om in de behoeften van de mens te voorzien. De mens staat nog steeds boven de natuur en streeft naar maximaal nut en profijt. Dit doet hij door de natuur te verbeteren en om te zetten in cultuur. Hierbij kan hij wel, vanuit eigen morele keuze, grenzen stellen in de mate waarin hij ingrijpt. Dit doet hij met het oog op de volgende generatie binnen de eigen kring. Op het boerenbedrijf bijvoorbeeld als het gaat om de opvolging van vader op zoon. Door die binding met de toekomst is de verlicht heerser geneigd een zekere zorg te hanteren in zijn omgang met de natuur.
In de scharrelschuur zitten de kippen weliswaar niet meer in een kooi, maar ze hebben nog steeds weinig ruimte en krijgen het daglicht nooit te zien. Het systeem is volledig gericht op efficiëntie.
De ‘heerserlandbouw’ is de meest gangbare vorm van de huidige westerse, industriële landbouw. Ook deze vorm van landbouw, die erg gericht is op efficiëntie, kenmerkt zich door toepassing van grote percelen met één gewas (monoculturen), weinig gewassen per bedrijf, een hoge mate van specialisatie, hoogwaardige technologie, veel fysische, chemische en biotechnologische inputs, om zo hoog mogelijke opbrengsten te genereren. Net als bij de ‘despootlandbouw’ horen onkruiden, ziekten en plagen niet thuis in het systeem. Ze gaan ten koste van de opbrengst en kwaliteit van het cultuurgewas en moeten dus bestreden worden. Meestal gebeurt dit met chemische middelen om onkruid te verdelgen. Ook gentech-rassen die resistent zijn gemaakt tegen herbiciden, ziekten en plagen passen in dit systeem. Dat we in Nederland nog maar weinig gentech-rassen op de akkers hebben staan is volledig te danken aan de weerstand van de consument. De koeien krijgen echter wel krachtvoer waar gentech soja in verwerkt is.
Enorme akkers met maar één gewas (monocultuur) zijn de basis van de industriële landbouw.
Deze vorm van industriële landbouw leidt op lange duur tot uitputting van de bodem, vervuiling van het oppervlakte water. Bovendien verbruikt ze heel veel zoet water en is de uitstoot van broeikasgassen groot. Door het grote middelengebruik is deze vorm van landbouw ook een grote bedreiging voor de biodiversiteit. Vele, ook nuttige insecten, leggen het loodje.
Ten opzichte van de despoot, houdt de verlicht heerser al meer rekening met de gevolgen van het bedrijfsmanagement. Maar dit is wel vanuit eigen belang en gericht op de continuïteit van het eigen bedrijf. Er moet nog genoeg van een voldoende kwaliteit over zijn voor de eerst volgende generatie binnen de ‘eigen familiekring’. Voldoende kwaliteit voor de lange termijn en buiten de familiekring ligt bij de verlicht heerser nog buiten het handelingsperspectief. De natuur heeft geen eigen waarde en wordt beschouwd als persoonlijk bezit. Bij de rentmeester ligt dit anders.
De eerste aflevering ging over de despoot en is verschenen op 2 oktober.
Vorig weekend hebben we ons als gezin in het bos ondergedompeld. We waren daar niet alleen. Ruim 30 mensen, allemaal ouders met kinderen, deden mee aan een weekend ‘overleven in het bos’. Wat te doen als je verdwaald bent, het wordt donker en je hebt vrijwel niks bij je? Het eerste wat ons geleerd werd: ga rustig zitten, haal diep adem en kom tot rust. Ga niet in paniek rondlopen, want dan verspil je alleen maar energie en die heb je juist nodig.
Een dak boven je hoofd
Wil je de nacht goed doorkomen dan is warm blijven een eerste vereiste. Je kunt natuurlijk een vuur maken, maar dat is zonder aansteker of lucifer niet zo makkelijk (zie verderop). Dus hebben wij geleerd hoe je een onderkomen kunt maken van takken en bladeren. Je maakt eerste een tentvormig skelet van takken en die bedek je helemaal met bladeren, heel veel bladeren, zoveel als je kunt vinden. Dan moet je niet vergeten de bodem van het onderkomen van een isolerende laag van bladeren, droog gras, mos of heide te voorzien, want anders is het toch wel koud. Daar kwamen mijn dochter en haar vriendin achter die in het zelf gemaakte bouwsel waren gaan slapen. Zij lagen op de kale grond en kregen het door het optrekkende vocht te koud. De jongetjes, in het tweede onderkomen, hadden het slimmer aangepakt en ‘sliepen’ op een schapenvacht. Ze hebben het niet koud gehad, maar met z’n drietjes was het wel een beetje krap.
In het klein wordt voorgedaan hoe je een onderkomen kunt bouwen.
Het zelf gebouwde onderkomen waarin de drie jongens geslapen hebben.
Te eten
Direct de eerste ochtend werden we het bos ingestuurd om eetbare planten te verzamelen. Of tenminste, planten of andere dingen waarvan je dacht dat het wel eens eetbaar zou kunnen zijn. En o ja, “zoek ook alvast klein droog materiaal waar je een vuurtje mee kunt beginnen. Nu is het droog, dus dit is je kans”. Overleven is dus ook vooruitdenken. Ik merkte dat ik met heel andere ogen door het bos liep dan normaal. Dan kijk ik meer genietend; soms van het geheel, soms van het detail. Maar als je echt op zoek bent naar iets eetbaars denk je bij alles: “Kan ik het gebruiken?” Bij de bosbessenplanten dacht ik eerst: ‘Jammer dat er geen bosbessen meer aan de struikjes zitten.” Maar direct daarna: ”Misschien kan je met het blad ook wel wat.” En dan zie opeens dat er naast de oude verweerde bladeren ook nog jongere scheuten zijn. Die zijn vast veel lekkerder en gaan dus in de verzameltas. En wat blijkt, je kunt er thee van zetten. Niet alles wat we verzameld hadden bleek eetbaar. De aardappelbovisten en het vingerhoedskruid kun je maar beter laten staan. Van de dennennaalden hebben we echter heerlijke thee gezet. De brandnetels verdwenen gelijk in de soep voor tussen de middag. En wist je dat je van brandnetels ook stevig touw kunt maken?
Welke planten zouden wel eetbaar zijn en welke niet?
Geen marshmallows boven het vuur, maar brandnetels. Geroosterd met een beetje zout zijn ze best lekker.
Vuur
Waar haal je droog brandbaar materiaal vandaan in een bos met een vochtige bodem? Speurend loop ik rond. Dan zie ik een omgevallen den met allemaal verdroogde naalden aan hele dunnen takjes. Ideaal. Deze takjes hebben niet op de grond gelegen en zijn daarom best droog. Ook onder bomen, waar minder regen valt, is nog wel droog materiaal te vinden. De losse vellen van de berk zijn net aanmaakblokjes; lekker droog en oliehoudend.
Een vuurtje opbouwen met takjes van klein naar groot in de vorm van een piramide met een opening onderin dat lukt nog wel. Maar ja, hoe steek je dat aan zonder lucifer of aansteker? Hoe maak je vuur? Dat kan met een moederbord, een spil, een vuurboog en een houder op de spil. Ik ga het hier niet allemaal uitleggen. In het filmpje onderaan dit bericht is te zien hoe door het draaien van de spil zoveel wrijvingswarmte ontstaat dat het hout verkoolt. Uiteindelijk krijg je een gloeiend kooltje waarmee je een nestje van droog gras, mos en pluis van distel, lisdodde (rietsigaar) of wilgenroosje, door het voorzichtig aan te blazen, brandend krijgt. Dit brandende nestje doe je dan onderin de klaarstaande piramide van takjes. Dan maar hopen, nog wat blazen of wapperen en het vuurtje blijven voeren met droge takjes.
Wij gebruikten een reuze vuurboog en zijn met ons allen misschien wel een uur bezig geweest om vuur te maken. Maar de euforie was dan ook groot toen alle vuurtjes brandden.
Vuur maken met een reuzen vuurboog vraagt om samenwerking.
Voorzichtig het kooltje aanblazen in het nestje.
De euforie was groot toen alle vuurtjes brandden.
Beleving
Het was een geweldige beleving om met z’n allen zo bezig te zijn in het bos. Iedereen was gelijk. Het was ook prachtig om te zien en te ervaren hoe de kinderen met elkaar omgingen, hoe de ouders en kinderen met elkaar omgingen en hoe de volwassenen met elkaar omgingen. Eén van de opmerkingen tijdens het afsluitende gesprek was dat er helemaal niet was gesproken over wat iedereen in het dagelijkse leven doet. We waren die twee dagen er gewoon als mens, niet als iemand met een functie. Dat was eigenlijk heel bijzonder.
De meest indrukwekkende beleving was toch wel het sluipen door het bos. Zo lopen dat je geen takjes laat kraken, dat je je heel bewust bent van je omgeving en daar helemaal in opgaat. Zo zijn we met de hele groep in de schemering naar de rand van het stuifzand geslopen en hebben we daar stil op de grond gezeten. We hebben ze niet gezien, maar wel gehoord en ‘gevoeld’; de burlende herten, in de bosjes vlak naast ons. Een mooier verjaardagscadeau kun je niet wensen.
Wil je meer weten of zelf zo’n weekend beleven kijk dan eens op bosbeweging.
Als ik mensen vertel dat voor mij geloof en duurzaamheid innig met elkaar verbonden zijn, dat ik eigenlijk niet weet waar het een begint en het ander ophoudt, dat ze in wezen hetzelfde zijn, kijken mensen mij in eerste instantie vaak bevreemd aan. Na een beetje uitleg over hoe ik vanuit de christelijke waarden bij de keuzes die ik dagelijks maak, rekening houdt met natuur en milieu en andere mensen gaat er een licht op. ‘O, je bedoelt goed rentmeesterschap’. ‘Ja’, zeg ik dan, ‘met rentmeesterschap ben je al een heel eind op de goede weg. Maar ik heb ook mijn twijfels of het rentmeesterschap in deze tijd nog wel toereikend is om de Aarde te behoeden. Ik denk dat de Aarde en Gods schepping er baat bij hebben als we een stap verder zetten in de richting van partnerschap of participant of zelfs de mysticus. In een serie over grondhoudingen zal ik dat graag uitleggen. In elk deel beschrijf ik wat de grondhouding inhoudt en laat ik aan de hand van de landbouw zien hoe de grondhouding invloed heeft op het landbouwsysteem.
Grondhouding
Een grondhouding beschrijft de relatie tussen de mens en de natuur. Aan de grondhouding liggen culturele waarden ten grondslag en daarmee bepaalt de grondhouding hoe de mens omgaat met natuur en milieu. De milieufilosofen Wim Zweers en Wouter Achterberg onderscheiden zes grondhoudingen; de mens als despoot of heerser, verlicht heerser, als rentmeester, als partner van de natuur, als participant van de natuur en als (natuur)mysticus. Je zou deze grondhoudingen op een schaal kunnen zetten van: de mens tegenover de natuur met daarin de mens centraal (antropocentrisme) tot de mens is één met de natuur (ecocentrisme). Er is hierbij sprake van een glijdende schaal. De beschrijvingen zijn ideaaltypisch. Je kunt als individu echter nooit éénduidig zijn in heel je denken, doen en laten. Ieder mens zal altijd een mengvorm van verschillende grondhoudingen hebben op diverse vlakken van ons bewustzijn en ons handelen. Daarom moeten de beschrijvingen flexibel gebruikt worden om concrete mensen, bedrijven, politieke en geloofsstromingen, etcetera te typeren.
Despoot/Heerser
De eerst grondhouding is die van de despoot of heerser. Deze kenmerkt zich door de overtuiging dat de mens ver boven de natuur staat en de natuur alleen bestaat voor de mens. Alles draait om het nut voor de mens, het enige wezen op Aarde dat waarde heeft op zichzelf. De natuur is louter een leverancier van grondstoffen, energie en voedsel. De mens ziet de natuur als onberekenbaar (stormvloeden, aardbevingen, orkaanstormen) en deze moet daarom overheerst en overwonnen worden.
De despoot wordt niet belemmerd door morele waarden met betrekking tot kwetsbaarheid van de Aarde, de planten en de dieren of het leven van toekomstige generaties.
Deze despotische houding kwam tot volle wasdom met de opkomst van het moderne westerse wereldbeeld in de zeventiende eeuw. Het onwankelbare geloof in de maakbaarheid van het leven en onze omgeving, is typerend voor dit wereldbeeld. Alsmede het vertrouwen in de onbeperkte mogelijkheden van wetenschap en technologie. De mens waande zichzelf onkwetsbaar. Deze optimistische kijk op de wereld vormt de basis van de nog altijd dominante ideologie van economisch-technische ontwikkeling, groei en vooruitgang.
Grootschalige soja teelt waarvoor enorme oppervlaktes oerwoud gekapt worden is voor mij een vorm van niets ontziende landbouw vanuit een despotische houding.
In de landbouw zie je dit terug in de toepassing van veel hoogstaande techniek en allerlei input als chemische bestrijdingsmiddelen, kunstmest en genetisch gemanipuleerde rassen (hierna gentech-rassen genoemd). Onkruiden, ziektes en plagen zijn ongewenst, zij horen niet in het systeem en moeten daarom bestreden worden. De gifspuit is de meest geëigende manier. In dit landbouwsysteem is de toepassing van gentech-rassen een vanzelfsprekendheid. Deze vorm van landbouw houdt geen rekening met het behoud van bodemvruchtbaarheid, dierwelzijn of volgende generaties. Uiteindelijk leidt dit tot roofbouw en uitputting van de bodem. De legbatterijen en kistkalveren zijn voorbeelden van despootlandbouw, evenals het vetmesten van de plofkip.
In de legbatterij (niet meer toegestaan in Nederland) hebben kippen minder ruimte dan een A4tje. Ze kunnen hun vleugels niet strekken, ze krijgen geen daglicht en verse lucht. Ze komen gedurende hun korte leven niet buiten.
Het mag duidelijk zijn dat de grondhouding van de despoot niet te rijmen valt met de waarden, zoals respect voor leven, die aan (groen) geloven ten grondslag liggen.
Zondag 14 september nam diaken Coen van Loon afscheid van onze parochie. Hij vertrekt naar een parochie in Amsterdam. We zullen hem missen. Ik ook, want hij was mijn maatje om duurzaamheid in de parochie vorm te geven. Zo had hij een keer een paar lege sap- en melkpakken meegekomen naar een bijeenkomst over ‘Geloven op reis’. Op die avond vertelde Annemarie Scheerboom over haar ontmoeting met paus Franciscus op de laatste Wereldjongerendagen in Rio. Ze had de paus toen een eigengemaakt portemonneetje van een melkpak gegeven. En Coen wist dat. Daarom had hij die pakken meegenomen. Aan het eind van de avond liet Annemarie zien hoe je daar een portemonneetje van kan vouwen.
Op startzondag begin deze maand hebben we tijdens de koffie met een aantal mensen portemonneetjes zitten vouwen. De koren hebben ook nog gevouwen na afloop van hun repetities. Alle portemonneetjes zijn gevuld met een hartje waarop een wens, mooie spreuk, of groet was geschreven. Tijdens de afscheidsviering hebben we Coen een tas vol van deze portemonneetjes meegegeven die hij kan uitdelen aan zijn toekomstige parochianen. Zo blijven we toch een beetje verbonden met elkaar.
De foto’s zijn gemaakt door Joy Nicola en geven een beeld van hoe gezellig het was om samen de portemonneetjes te vouwen. Wil je zelf zo’n portemonneetje maken dan is hier een filmpje, waarop je kunt zien hoe dat moet.
eel je denken, doen en laten. Ieder mens zal altijd een mengvorm van verschillende grondhoudingen hebben op diverse vlakken van ons bewustzijn en ons handelen. Daarom moeten de beschrijvingen flexibel gebruikt worden om concrete mensen, bedrijven, politieke en geloofsstromingen, etcetera te typeren.
GroenGeloven 